Dirixido a recoñecer proxectos realizados por equipos integrados por estudantes universitarios e fisioterapeutas de atención primaria, Desafío Dasp é un concurso promovido por unha rede de profesionais, que neste 2025 tivo entre os seus finalistas un traballo desenvolvido por un grupo de alumnas e alumnos da Facultade de Fisioterapia. Tratábase, en concreto, do deseño dun programa de prevención e manexo do insomnio, que combina sesións teóricas sobre os ritmos circadianos e a importancia da alimentación, xunto con exercicios respiratorios, educación postural e técnicas de relaxación.
Esta proposta foi realizada por un equipo integrado polos estudantes Nadia Paz, Pau Delós, Joel Montenegro e Javier Yebra, o profesor Pablo Campo e os fisioterapeutas de atención primaria Tirso Docampo, Noa Siñuela e María Jesús Martínez. O seu punto de partida foi a abordaxe dos programas da Carteira de Servizos de Fisioterapia e Atención Primaria e Comunitaria do Sergas nunha materia do grao, na que diferentes profesionais presentan o alumnado un conxunto de programas de varias semanas, dirixidos a mellorar a sintomatoloxía de persoas afectadas por diferentes patoloxías. “A raíz destas visitas”, explica Campo, responsable da materia Saúde pública e fisioterapia comunitaria, impulsouse un seminario no que o alumnado debía idear as súas propias propostas, orientadas a “poboacións que puideran ser beneficiaras destes programas de fisioterapia, baseados sobre todo en exercicio”, explica Campo. Unha desas ideas foi precisamente a proposta que este grupo de estudantes desenvolveu posteriormente, co apoio do docente e das e dos profesionais clínicos, para este Desafío Dasp.
Combinando o seguimento presencial e virtual, 230 investigadores, investigadoras e profesionais participan este xoves e venres no I Congreso Internacional de Fisioterapia no Deporte Feminino, un foro académico inserido nas actividades da Cátedra Deporte e Saúde, que promoven a Universidade de Vigo e a Deputación de Pontevedra. Coa participación de especialistas de diferentes ámbitos, o congreso inaugurado este xoves na Facultade de Fisioterapia ten como obxectivo dar “resposta a unha realidade que, ata o de agora, permaneceu nun segundo plano: a fenda existente na investigación sobre deporte en mulleres”, segundo salientou a súa directora, a profesora Rocío Abalo.
O punto de partida dun congreso que, sinalou, propón “unha temática novidosa” é que as diferencias entre homes e mulleres deportistas derivadas de "factores biolóxicos, como a anatomía, a biomecánica e, especialmente, os hormonais” fan necesaria incorporar a perspectiva de xénero á investigación sobre cuestións como a prevención e o tratamento de lesións. “É un paso imprescindible cara unha práctica deportiva máis igualitaria, segura e baseada na evidencia”, subliñou Abalo na inauguración deste congreso, que contou coa participación do reitor da Universidade de Vigo, Manuel Reigosa; o vicepresidente da Deputación de Pontevedra; Rafael Domínguez; a vicerreitora do campus, Eva María Lantarón; a decana de Fisioterapia, Mercedes Soto, e a directora de Deportes da Deputación, Xisela Aranda. “Durante estes días, a facultade converterase nun espazo de encontro e de reflexión, coa finalidade de compartir e avanzar no coñecemento científico e clínico sobre a saúde das mulleres deportistas”, engadiu a directora dun evento que reúne investigadores e investigadoras de sete universidades españolas e da Universidad Nacional de Rosario (Arxentina).
A Carteira de Servizos de Fisioterapia de Atención Primaria e Comunitaria impulsada polo Sergas en 2024 levou á implantación nos centros de atención primaria dunha serie de programas de exercicio terapéutico, que buscan mellorar a sintomatoloxía e a calidade de vida de persoas afectadas por diferentes patoloxías. Co obxectivo de avaliar os seus efectos, investigadoras da Facultade de Fisioterapia traballan conxuntamente coas responsables das Unidades de Fisioterapia de Atención Primaria de cinco centros de saúde da Área Sanitaria de Vigo no desenvolvemento dun estudo clínico observacional de tres dos programas incluídos nesta carteira. Desenvolvido polo grupo de investigación Isaúde, adscrito tamén ao Instituto de Investigación Sanitaria Galicia Sur, o obxectivo deste traballo é reunir os primeiros datos sobre as melloras que poden xerar uns programas dirixidos a persoas con dor crónica, con risco de fraxilidade e con patoloxías asociadas ao solo pelviano.
“Moitos estudos relacionan a vida activa e o exercicio terapéutico con, por exemplo, a redución da dor crónica”, sinala a investigadora Irimia Mollinedo, coordinadora do recentemente constituído grupo de investigación Isaúde. Nese senso, Mollinedo destaca o “cambio de paradigma” que supón a implantación de programas que “apostan pola inclusión do exercicio terapéutico, como abordaxe principal, para tratar pacientes con diferentes patoloxías”. Concretamente, os estudos que coordina a investigadora Iris Machado céntranse en tres dos once programas incluídos nesta carteira de servizos. Trátase do programa de detección precoz do sedentarismo e da inactividade, promoción da actividade física e prescrición do exercicio terapéutico no ámbito comunitario, Activa a túa saúde, dirixido a persoas con enfermidades musculoesqueléticas e reumatolóxicas; o programa para a prevención da fraxilidade e risco de caídas na persoa maior, Axilidade, destinado a “pacientes con síndrome de fraxilidade”; e o programa de solo pelviano, para persoas “con diferentes trastornos asociados ao conxunto de músculos e ligamentos presente na base de pelve”.
A Facultade de Fisioterapia acollía nas últimas horas unha reunión de presentación dos traballos de campo do estudo que nas próximas semanas levará ás persoas participantes a percorrer espazos verdes con diferentes características, co propósito de avaliar se a calidade das masas arbóreas inflúe na regulación do sistema nervioso autónomo, axudando a reducir o estrés e a mellorar o benestar xeral. Ese é o obxectivo do proxecto que o grupo de investigación FS1 desenvolve ao abeiro do V Plan Social Ence Pontevedra e que abrangue a medición dunha serie de parámetros fisiolóxicos en itinerarios por diferentes masas forestais, xunto coa avaliación doutra serie de variables centradas na percepción destas áreas por parte das e dos participantes. Esta realizarase a través dunha escala de calidade ambiental desenvolvida polo grupo de investigación AF-4, da Escola de Enxeñaría Forestal, no marco doutro proxecto financiado polo Plan Social Ence e centrado na posta a proba dunha metodoloxía dirixida a avaliar os beneficios de carácter inmaterial que achegan os bosques, vinculados á saúde física e mental, a benestar ou ao ocio.
Estes percorridos por diferentes masas arboradas da provincia de Pontevedra levaranse a cabo ao longo das próximas dúas semanas, estando aberto o estudo á incorporación de novas e novos participantes, como explica a investigadora Ana Gil. Tratarase, sinala, “de catro paseos de tres quilómetros, a ritmo suave”. Tres deles cales realizaranse en contornas verdes próximas ao campus, mentres que o último será un percorrido nunha contorna interior, que realizarase nunha cinta na Facultade de Fisioterapia. As persoas interesadas en participar neste estudo poden porse en contacto co equipo investigador a través do correo
Avaliar se a calidade dos bosques inflúe na regulación do sistema nervioso autónomo, axudando a reducir o estrés e a mellorar o benestar xeral, é obxectivo central da investigación que o grupo FS1 da Facultade de Fisioterapia desenvolve co financiamento do V Plan Social Ence Pontevedra. Como explica a súa coordinadora, Eva María Lantarón, este proxecto busca “profundar en como as características específicas da contorna forestal e a percepción subxectiva de cada individuo poden potenciar aínda máis efectos positivos” dos bosques na saúde física e mental, a través da medición dunha serie de parámetros fisiolóxicos en diferentes masas arbóreas.
Como apunta a investigadora principal do grupo FS1 e vicerreitora do campus, “os efectos positivos dos bosques na redución do estrés e a promoción do benestar están amplamente documentados” por diferentes investigacións ao longo das últimas décadas. Trátase ademais duns beneficios que adquiren “unha relevancia aínda maior” no contexto actual, no que “estilos de vida urbanos xeran un incremento de síntomas relacionados co deterioro da saúde mental”, como a ansiedade, a depresión ou a fatiga crónica. Nese senso, este traballo busca tanto “corroborar eses beneficios” como avaliar como estes varían “cando os suxeitos se expoñen a contornas de diferente calidade ambiental”.
Un total de 107 expertos e expertas de 14 países, entre os que se atopa o investigador do grupo HealthyFit e profesor da Facultade de Fisioterapia Pablo Campo, traballaron ao longo dos últimos dous anos na primeira guía clínica sobre investigación con realidade virtual, estendida ou aumentada no ámbito sanitario. Dirixida a definir unha serie de pautas que permitan estandarizar os estudos sobre a aplicación destas tecnoloxías no eido clínico, a guía Rate-XR é un documento de consenso, recollido nun artigo no Journal of Medical Internet Research, que busca achegar un “marco de traballo para estandarizar a investigación nun campo de rápido crecemento”, como salienta este investigador da UVigo, único fisioterapeuta entre os cinco españois convidados a formar parte deste grupo de expertos e expertas.
Liderada por Michel E van Genderen, do Erasmus Medical Center de Rotterdam, esta iniciativa tiña como obxectivo establecer “as pautas xerais para estandarizar este tipo de intervencións e, sobre todo, dotalas de seguridade”, explica Campo. Dando continuidade a unha iniciativa previa, centrada unicamente na realidade virtual, os promotores e promotoras desta publicación implicaron nesta iniciativa 107 expertos e expertas, principalmente dos ámbitos da medicina e da psicoloxía, que traballaron durante os últimos anos nun “documento de consenso” que puidese servir como guía para o deseño de investigacións neste ámbito e que á súa vez contribúa “a que toda a produción científica que se vaia xerando poida ser homoxénea e comparable entre si”. Do mesmo xeito, apunta Campo, esta proposta pode ser tamén “un documento marco que sirva como ferramenta de apoio aos comités de ética que teñan que autorizar este tipo de investigacións” e, máis a longo prazo, “unha guía para poder aplicar este tipo de tecnoloxías en contornas de saúde”.
A pesar de ser empregados con frecuencia na práctica clínica, son escasas as investigacións sobre os exercicios hipopresivos, realizados en apnea con aspiración diafragmática. Co obxectivo de coñecer os seus efectos sobre a diástase de rectos abdominais, que as mulleres poden padecer tras o parto, investigadoras da Facultade de Fisioterapia levaron a cabo o primeiro ensaio clínico dirixido a avaliar os efectos deste tipo de exercicios fronte a esta patoloxía, que pode dar lugar a problemas como dor de costas ou distensión abdominal. Un artigo publicado na revista científica Plos One recolle os resultados deste estudo do grupo de investigación en Fisioterapia Clínica (FS1), que buscaba comparar as melloras que xeradas por un programa de fortalecemento abdominal baseado nos hipopresivos fronte a outro realizado con “exercicios abdominais clásicos”, explican, constatando que ambos teñen un efecto positivo similar.
As integrantes do grupo FS1 Iria Da Cuña, Eva María Lantarón e Mercedes Soto levaron a cabo este traballo xunto co investigador da Universidade de Lisboa Augusto Gil. Desenvolvido con pacientes de diferentes centros de saúde da área de Vigo, na investigación participaron 28 mulleres de entre 25 e 40 anos, que deran a luz nas oito semanas previas ao inicio do estudo e que realizaron, divididas en grupos, dous programas de exercicio terapéutico de doce sesións dunha hora, que incluían unha serie de exercicios de mobilidade e estiramento comúns, para logo centrarse nun dos casos nos hipopresivos e noutro, en exercicios abdominais clásicos. O obxectivo do traballo era coñecer os seus efectos, tanto de xeito inmediato como unha vez completado o programa, na distancia interrectos, espazo que se corresponde “co tecido conxuntivo que coñecemos como liña alba”, explican desde o grupo FS1.
Un total de 7178 alumnos e alumnas de 42 universidades españolas e 265 docentes participaron no primeiro estudo que se leva a cabo en España sobre a percepción do alumnado de Fisioterapia do clima educativo nesta titulación. Dirixido a coñecer a valoración do estudantado da súa propia aprendizaxe, do seu profesorado ou da atmosfera do centro, este traballo foi liderado pola profesora da Universidade de Vigo Eva María Lantarón e impulsado na súa etapa á fronte da Conferencia Nacional de Decanos de Facultades de Fisioterapia (CNDFF), xunto co resto da xunta directiva. Coa participación de alumnado do 75% das universidades públicas e privadas nas que se imparte este grao, os resultados deste traballo permitiron constatar que, en termos xerais, a percepción do alumnado da súa formación é positiva ou altamente satisfactoria, así como identificar posibles áreas de mellora. De feito, tras presentar os resultados á CNDFF, o obxectivo das e dos responsables deste traballo, explica Lantarón, é “remitir un informe detallado a cada centro participante coas recomendacións específicas resultantes da análise realizada”.
Vicerreitora do campus de Pontevedra, Lantarón explica que este proxecto naceu “no seo da CNDFF”, da man da directiva que presidiu entre 2020 e 2023 e que completaban Juan Martínez, da UCAM de Murcia; Esther Medrano, da Universidad de Sevilla, e Jesús Seco, da Universidad de León. De feito, iniciaron este traballo en 2020 “en plena pandemia”, co obxectivo de analizar como as “limitacións de mobilidade e restricións social impostas” puideron afectar o desenvolvemento da docencia. De feito, a idea inicial era unicamente analizar a “repercusión no clima educativo” daquela “contorna sobrevida”, mais a boa resposta que obtiveron de alumnado e profesorado motivou que “ampliásemos os obxectivos e continuásemos no tempo”. Aquela análise dun momento concreto rematou converténdose nun “estudo pioneiro”, xa que, como explica Lantarón, son escasas “a nivel internacional” as investigación sobre o clima educativo en Fisioterapia e estas adoitan ser traballos focalizados “nun só centro”, con mostras moito máis pequenas.
Analizar os posibles beneficios, en persoas con esclerose múltiple, dun programa de exercicio terapéutico con lentes de realidade virtual é o obxectivo do estudo que investigadores da Facultade de Fisioterapia desenvolven coa Asociación Viguesa de Esclerose Múltiple de Pontevedra (Avempo). Coordinado polos fisioterapeutas Gustavo Rodríguez e Pablo Campo, do grupo de investigación HealthyFit da UVigo e do Instituto de Investigación Sanitaria Galicia Sur, preto dunha vintena de socios e socias de Avempo participaron neste estudo pioneiro, que conta co financiamento do Colexio Oficial de Fisioterapeutas de Galicia (Cofiga). “Neste colectivo non había investigacións que exploraran os usos da realidade virtual inmersiva para a mellora das súas capacidades funcionais”, destaca Campo respecto dun estudo que se insire á súa vez no convenio de colaboración entre a UVigo e Avempo e no que participou tamén a estudante de mestrado de Fisioterapia Elena Ferreiro.
Dando continuidade a proxectos previos do grupo HealthyFit, que exploraban os beneficios da actividade física con dispositivos de realidade virtual, este estudo céntrase na realización e posterior análise dun programa de exercicio baseado no uso de exergames, videoxogos que implican unha compoñente física e cognitiva. “Traballaramos xa con persoas con párkinson ou alhzeimer e tratamos de extrapolar esta experiencia previa a un colectivo co que non se realizarán intervencións deste tipo, maila que xa exploramos os beneficios do exercicio nesta poboación nun artigo publicado no Journal Clinical Medicine”, apunta Campo. A esclerose múltiple, lembra, é “unha enfermidade neurodexenerativa inflamatoria crónica, que implica diferentes afectacións xerais, na marcha, no equilibrio e na forza ou problemas de control motor e tamén unha sintomatoloxía máis específica, como poden ser cadros de fatiga moi marcados, e que ademais afecta a persoas moi novas”. Nese senso, o obxectivo deste programa, que foi realizado a un grupo de persoas cunha idade media próxima aos 40 anos, era contribuír a “mellorar as súas capacidades funcionais e a súa calidade de vida ”.